Waar rechts én links fout gaan.
Woke dit, woke dat, woke hier, woke daar… Ik denk dat meeste mensen dat woord absoluut beu zijn gehoord. Toch staat de media en -vooral rechtse- retoriek er vol mee. Met dank aan -onder andere- Bart De Wever en Tom Lanoye is het onderwerp nu ook in de Belgische publieke sfeer vastgevroren. Niemand luistert naar elkaar en iedereen dat niet akkoord gaat met je mening is een tiran. Je bent of een gepriviligieerde, oude, cishet, witte man of overidealistisch en verdwaald. Beide extremen zien elkaar als de ultieme bron van het kwade. Geen van beide zijn uniform in wat ze er aan willen doen.
Ik ga niet doen alsof ik niet fel aan de linkerzijde van meeste van deze debatten zal staan. Ik steun fundamenteel de waarden van de originele “woke-beweging” die door zwarte Amerikanen in de vroege decennia van de vorige eeuw tot stand kwam. Ik streef dus uiteindelijk voor een eerlijke en gelijke samenleving waarin iedereen vrij is om in vrede hun eigen leven te leiden zolang als deze niet het leven van anderen belemmert. Een idealistische soep van mutualistische en klassiek liberale waarden dus.
Deze overtuigingen maken me al meteen niet zo populair bij een alsmaar groeiende groep mensen. Deze groep mensen, die verrassend divers is, geloven dat ik in het nastreven van mijn idealen ik deze eigenlijk tegenga. Dit omdat de huidige “woke-beweging” blijkbaar gekenmerkt wordt door een gebrek aan tolerantie voor andere meningen. Men neemt meestal in dezelfde adem de woorden “woke” en “cancellen” in de mond. Er heerst een angst aan rechterzijde dat ze zullen vervolgd worden voor de uiting van hun mening en dat dit de fundamenten van onze o-zo admirabele samenlevingen aanvalt. Van Jordan Peterson tot Bart De Wever en van Ben Shapiro tot Dries Vanlangenhove, al deze intellectuele kampioenen van ons tijdperk hebben hun ongenoegen geuit ten opzichte van deze nieuwe en gevaarlijke “beweging”.
Tegen de rechterzijde heb ik iets meer te zeggen dan tegen links. Ze gaan dan ook -zoals gewoonlijk- wat harder in de mist in hun analyses over hoe macht vandaag in elkaar zit. Dat is dan ook mijn eerste argument:
De macht is nogsteeds in jullie handen
Ja, onze samenlevingen hebben in de afgelopen eeuwen heel wat vooruitgang gekend op vlak van sociale rechten. Nee, dit betekent niet dat racisme en seksisme nu omgedraaid zijn en de witte man vandaag erop achteruitgaat.
Oude, witte mannen zijn nogsteeds de grootste groep binnen de machtigste en rijkste mensen op aarde. Uiteraard zijn er oude, witte mannen die het vandaag moeilijk hebben, maar dat is niet dankzij die net vermelde kenmerken. Het globale kapitalisme kent een zekere tweeledige klassenstructuur dat uiteindelijk het grootste aandeel van ongelijkheden vandaag bepaalt. Bovenop die fundamentele rift tussen de klassen kennen we ook nog het intersectionalisme (het idee dat ook identiteiten als ras, etniciteit, geslacht en religie meespelen in hoe veel discriminatie men al dan niet zal meemaken). Dit is geen woke gebrabbel, maar al herhaaldelijk empirisch bewezen feit.
Het idee dat woke een soort georganiseerde beweging is die gemunt is om onze samenleving om te vormen tot een Orwelliaanse 1984 nachtmerrie is simpelweg absurd. De meest ridicule en naïve stemmen klinken het luidste, en die zijn makkelijk om te bekritiseren en veralgemenen. Daar is niets dapper aan. Het feit blijft dat mensen die niet bourgeois, wit, hetero, cisgender en mannelijk geboren worden het moeilijker gaan hebben in onze samenleving dan mensen die wel die kenmerken bezitten.
De stereotype bourgeois blanke man is niet onderdrukt, hij is gewoon niet gewend aan kritiek op zijn verouderd wereldbeeld. Hij ziet alle commotie rond deze nieuwe “woke” standpunten als een bedreiging voor zijn comfortabele positie. Hij zou liever hebben dat men wat aardiger en geduldiger was in het leveren van hun kritiek. Het slechte nieuws is dat geen enkele sociale verandering ooit tot stand is gekomen door het netjes te vragen aan machthebbers. Het grappige is dan ook dat deze oude mannen woke als een alomvattende term gebruiken om de argumenten van hun tegenstander te ontkrachten en hun het zwijgen op te leggen. De mensen die het meeste vrezen voor hun recht op vrije meningsuiting staan als eerste in de rij als het neerkomt op het doen zwijgen van een zogezegde “woke” persoon. Ik heb dit met mijn eigen ogen gezien toen er door Jong N-VA studenten werd geroepen op een professor die Bart De Wever kritiek gaf op zijn lezing over woke in Leuven.
Maar in welke mate is de vrijheid tot meningsuiting dan ook echt bedreigd?
Ten tweede vraag ik me ook af in hoeverre kritiek uiten op oprecht racistische, transfobische, genocidale, enz. uitspraken een afbreuk is op vrije meningsuiting. Volgens klassiek liberale theorie stopt je vrijheid van meningsuiting wanneer je doet aan haatspraak of oproept tot geweld tegenover een ander. Voor velen is beslissen of iets in die categorie valt wat lastiger dan voor anderen. De algemene tolerantie voor uitspraken die de vulgaire ongelijkheden in onze samenleving versterken is inderdaad sterk gedaald. Ik vind dit persoonlijk een mooi beeld en bewijs van een bepaalde vooruitgang.
Anderen, die die vulgaire ongelijkheden niet al te lastig vinden, vinden dit alarmerend. Ze vinden dit alarmerend omdat ze niet meer weten wat ”mag” en “niet mag” gezegd worden. Ook dat cancelen-gedoe vormt, zoals ik al zei, problemen. Er heerst inderdaad ook veel onduidelijkheid rond welke uitspraken welke reactie zullen teweegbrengen.
Waar ik rechts gelijk moet geven is dat linkerzijde inderdaad wat duidelijker en doelgerichter kan handelen in het nastreven van hun admirabele idealen.
Klaag over de juiste dingen
Het cliché beeld van een woke persoon is de 21ste eeuwse versie van alle karikaturen die over de hippie-beweging rondgingen in de jaren 60. Deze keer met gekleurd haar, een fluide seksuele oriëntatie, piercings en alternatieve kledij. Uiteraard is dit enorm veralgemenend en vooral een spel dat extreem-rechts graag speelt om iedereen met linkse morele waarden als onredelijke weirdo’s af te schilderen. Er zijn meer dan genoeg “normale” mensen die evengoed dezelfde “woke” waarden verdedigen.
Het enige waar ik rechts en eerder “anti-woke” denkers wat gelijk moet geven is dat velen in hun streven naar deze gelijke samenleving vrij van alle soorten van discriminatie snel grijpen naar uiterlijke verschijningsvormen van onderliggende machtsstructuren, eerder dan de machtsstructuren an sich. Een goed voorbeeld is hoe in een universiteit in Nederland1 men, na enig protest, een schilderij hebben moeten weghalen van de muur omdat het te veel oude blanke mannen afbeelde. Ik stoor me hier aan voor twee redenen.
Ten eerste lost het niets op en werkt het zelfs naar mijn mening contraproductief. Er is niets academisch aan het verleden proberen te verbergen. De universiteit werd decennia geleden opgericht door oude Nederlandse mannen. Dit zou niemand moeten verbazen. Het patriarchaat is eeuwen oud en is zeer hardnekkig geweest in de Westerse wereld. Deze realiteit erkennen is de eerste stap naar voouitgang. Wat wijzer was geweest naar mijn mening was in plaats van het schilderij weghalen uit de publieke ruimte deze te nuanceren met een tekst. Of als we echt willen dromen zou men een soortgelijk schilderij kunnen maken met de huidige, en hopelijk diversere, leden van bestuur. Dit zou erkennen dat onze westerse geschiedenis inderdaad een zeer hardnekkig patriachiaat kent, maar dat deze instelling (de universiteit in kwestie) streeft om toch haar bestuur te diversifieren.
Dit met de assumptie dat het huidige bestuur er weldegelijk anders uitziet dan het bestuur in de vorige eeuw. We moeten niet enkel naar symbolische zaken kijken in het bestrijden van ongelijkheid. Het is niet omdat Raytheon technologies een regenboogfilter op hun logo plakt tijdens pride dat ze plots heel open staan tegenover homoseksualiteit en de linkse waarden dat de LGBTQ-beweging typeert. Hetzelfde met de Marvelfilm Black Panther. Ten eerste is het een schaamteloze deradicalisering van de naam van een uitgesproken communistische beweging die in de jaren 1960 in Amerika vocht voor de rechten van zwarte Amerikanen. Ten tweede geeft het de illusie alsof er plots gelijkheid ontstaan is tussen zwarten en blanken in onze westerse samenleving. Ik noem deze neiging van publieke opinie om meteen het einde van het racisme aan te kondigen wanneer er een grote stap wordt genomen het Obama-effect.
Black Panther was een zeer succesvolle film en heeft uiteraard gezorgd dat veel zwarte mensen eindelijk konden genieten van een film met meer dan één cliché zwart karakter voor comic relief. Ondanks dat blijft het een kille realiteit dat zwarte acteurs en actrices nogsteeds structureel minder worden betaald voor vergelijkbare rollen dan hun witte collegas. Veel van dit woke gedoe is gewoon virtue signalling en niets meer. Het draait vooral om kritische stemmen het zwijgen op te leggen over structurele ongelijkheden.
Ten tweede en ten slotte zijn dit soort acties enkel en alleen munitie voor extreem-rechts. We maken het veel te gemakkelijk voor rechts om dit soort ludieke acties in het belachelijke te trekken en daarmee de hele progressieve beweging af te schilderen als iets onredelijk en kinderachtig. Uiteraard is het de klassieke conservatieve reflex om tegen eenderwelke vorm van vooruitgang negatief te reageren, maar waar ze gelijk hebben is dat verandering constructief en genuanceerd moet gebeuren. Met dit soort ondoordachte acties die voornamelijk door woede worden aangedreven maken we fouten. Fouten inzake waar we de focus leggen en fouten in hoe we tewerk gaan.
Uiteraard is dit geen oproep om al dat ”woke-gedoe” te stoppen. Blijf kritisch, klaag over structurele ongelijkheid en roep machtshebbers tot verantwoording, maar doe dit op een doordachte manier. Enkel zo doen we ze luisteren.
Notities
The Analytic Hour 
Leave a comment